ବୌଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତିରାଜି ଉପରେ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଆଲୋଚନାଚକ୍ର: ଖନନର ବିରଳ ତଥ୍ୟ ରଖିଲେ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଡକ୍ଟର ପଟ୍ଟନାୟକ
ଭୁବନେଶ୍ବର: ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗ ପକ୍ଷରୁ “ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜ (ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିଭୁଜ): ଲଳିତଗିରି, ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରିର ଖନନ ସ୍ଥଳ” ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଏକ ଆଲୋଚନାଚକ୍ର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଯାଇଛି। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ୟୁନେସ୍କୋ (UNESCO) ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପକ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଆଲୋଚନାଚକ୍ରଟି ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲା।
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (ASI) ଭୁବନେଶ୍ୱର ସର୍କଲର ପୂର୍ବତନ ଅଧୀକ୍ଷକ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଡକ୍ଟର ଜୀବନ କୁମାର ପଟ୍ଟନାୟକ ମୁଖ୍ୟ ଅତିଥି ଭାବେ ଯୋଗଦେଇଥିଲେ। ସେ ଏଏସ୍ଆଇ (ASI) ସହିତ ତାଙ୍କର ତିନି ଦଶନ୍ଧିର ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଅନୁଭୂତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ଏଥିସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ଲଳିତଗିରି, ରତ୍ନଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ଭଳି ‘ହୀରକ ତ୍ରିଭୁଜ’ (Diamond Triangle) ଅଞ୍ଚଳରେ ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ସୁଯୋଗ ଓ ଅଭିଜ୍ଞତା ସମ୍ପର୍କରେ ସେ ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଥମେ ସେ ଓଡ଼ିଶାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍ ସାଂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଷ୍ପଗିରି ବିହାରକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ କିପରି ଖନନ କରାଯାଇଥିଲା, ସେ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ସେ ପାୱାରପଏଣ୍ଟ (PowerPoint) ମାଧ୍ୟମରେ ଖନନ ସମୟର କିଛି ବିରଳ ଫଟୋଚିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ବକ୍ତୃତା ପ୍ରଦାନ କରି ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ଲଳିତଗିରିରୁ ‘ଚାଇନିଜ୍ ପଜଲ୍ ବାକ୍ସ’ (Chinese puzzle box) ଭଳି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାସ୍କେଟ୍ ବା କରଣ୍ଡକ ଅବଶେଷ ମିଳିଥିଲା। ଖନନରୁ ମିଳିଥିବା ଏକ ସୁନା କାସ୍କେଟ୍ ଭିତରେ ସୁନା ଫଏଲ୍ରେ ଗୁଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏବଂ ସୁନା ତାରରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଏକ ପୋଡ଼ା ଅସ୍ଥି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ଏହି ସୁନା କାସ୍କେଟ୍ଟି ଏକ ରୂପା କାସ୍କେଟ୍ ଭିତରେ ଥିବାବେଳେ, ସେହି ରୂପା କାସ୍କେଟ୍ଟି ପୁଣି ଏକ ଖଡ଼ିପଥର (Soapstone) ବାକ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଥିଲା। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥଳୀରୁ ମିଳିଥିବା ପ୍ରାଚୀନତାର ଏକ ବିରଳ ଓ ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ। ସେହିପରି ଲଳିତଗିରିର ଆପସିଡାଲ୍ ଚୈତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆମ ରାଜ୍ୟର ବୌଦ୍ଧ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଏକ ବିରଳ ନିଦର୍ଶନ। ଉଦୟଗିରି ଖନନ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ସେ ମଣ୍ଡଳ ସ୍ତୂପର ସନ୍ଧାନ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ତୂପର ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଦିଗରେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱମାନେ ବିରାଜମାନ କରୁଛନ୍ତି; ଯଥା- ପୂର୍ବରେ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟ, ପଶ୍ଚିମରେ ଅମିତାଭ, ଉତ୍ତରରେ ଅମୋଘସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ରତ୍ନସମ୍ଭବ। ଉଦୟଗିରି ସ୍ଥାନଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, କାରଣ ଏହାର ଗର୍ଭଗୃହରେ ଏକ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ପଥ ରହିଛି ଯାହା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଅନେକ ମନୋରମ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡନ କରାଯାଇଛି।
ଡକ୍ଟର ପଟ୍ଟନାୟକ ଏଠାକାର ଅନେକ ଖଣ୍ଡ ପଥରରେ ନିର୍ମିତ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ। ସେ ରତ୍ନଗିରିର ‘ଅଷ୍ଟମହାଭୟ ତାରା’ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କକୁ ସୂଚିତ କରିଥାଏ। ରତ୍ନଗିରିର ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ବିଶାଳ ପ୍ରତିମା। ଖନନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ବିଶାଳ ପାହାଡ଼ ଓ ଏହାର ସଂଲଗ୍ନ ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ପୋଖରୀ ଭଳି ପ୍ରତୀୟମାନ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ‘ରାଣୀପୋଖରୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଖନନ ପରେ ଏହି ରାଣୀପୋଖରୀ ଏକ ବୃହତ୍ ମହାବିହାରରେ ପରିଣତ ହେଲା ଯାହାର ବାହ୍ୟ କାନ୍ଥରେ ପଥରର ଆବରଣ ରହିଛି। ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭାବରେ, ରତ୍ନଗିରିର ମହାକାଳ ମନ୍ଦିର ଓଡ଼ିଶାର ‘ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ’ର (Salvage Archaeology) ଏକ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଅଟେ। ଆଲୋଚନାଚକ୍ରରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିଲା ଯେ “ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍”ର ରଚୟିତା ତଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ ‘ଆନନ୍ଦମଠ’ର ଲେଖକ ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର ଚାଟାର୍ଜୀ ଅତୀତରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ପରିଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ଯାଜପୁରର ଉପ-ଜିଲ୍ଲାପାଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଙ୍ଗଳା ଉପନ୍ୟାସ “ସୀତାରାମ”ର ରଚନା ଏହିଠାରୁ ହିଁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି ସେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
ଏହି ଆଲୋଚନାଚକ୍ରରେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ବିଭାଗର ସହକାରୀ ପ୍ରଫେସର ଡକ୍ଟର ଅନାମ ବେହେରା ଏବଂ ଡକ୍ଟର ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ପାତ୍ର ଯୋଗଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ନାୟକ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରଧାନଙ୍କ ସମେତ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଗବେଷକ ତଥା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।