କୁଳିଆନାରୁ ଦୁର୍ଗାଦେବୀ: ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାରେ ମାନବ ସଭ୍ୟତା ଓ ବୈଷୟିକ ବିକାଶର ଅନାଲୋଚିତ ଅଧ୍ୟାୟ

ମାନବ ଇତିହାସରେ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା ଅନେକ ସହସ୍ର ବର୍ଷର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ପଟ୍ଟଚିତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ (Paleolithic) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ (Neolithic) ଏବଂ ତାମ୍ର-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ (Chalcolithic) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଣିଷ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବସବାସ କରିଆସିଛି। ଆଦିମ ମଣିଷ ପଥର ହତିଆର ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପଦଚିହ୍ନ ଛାଡି ଯାଇଛି। ମୟୂରଭଞ୍ଜର କୁଳିଆନା ଖନନରୁ ମିଳିଥିବା କିଛି ପଥର ହତିଆର (Pebble choppers) ଗୁଡ଼ିକ ଶୈଳୀ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ‘ସୋହାନିଆନ୍ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରି’ (Sohanian Industries) ସହିତ ସମାନ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରୁ ମିଳିଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହତିଆର ମଧ୍ୟରେ ହାତ କୁରାଢ଼ି (Hand axe), କ୍ଲିଭର୍, ସ୍କ୍ରାପର୍, ଛୁରୀ ଏବଂ ପଏଣ୍ଟ ଆଦି ଅନ୍ୟତମ। ଏହି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ହତିଆର ତିଆରି ପାଇଁ ‘ହାଫ୍ଟିଂ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି’ (Hafting technology) ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ମିଶ୍ରିତ ଶୈଳୀରେ ହତିଆର ନିର୍ମାଣ କଳା ଏକ ଉଚ୍ଚ ମାନରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

କୃଷିର ଉଦ୍ଭାବନ, ପଥର ହତିଆରକୁ ଚିକ୍କଣ ଓ ମସୃଣ କରିବା, ପଶୁପାଳନ, ସୁଦୃଢ଼ ଗୃହ ନିର୍ମାଣ ଏବଂ ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରେ ସ୍ଥାୟୀ କୃଷିଜୀବୀ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପରେ ମଣିଷ ଆଉ ଜଙ୍ଗଲୀ ହୋଇ ରହିନଥିଲା। ମୟୂରଭଞ୍ଜର ବୈଦିପୁର ଏବଂ ଆମସ୍କିରାରୁ ମିଳିଥିବା ପଥର ଉପକରଣ (Shouldered celt) ବର୍ମା, ମାଲାୟା ଏବଂ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରେ। ହାଇମେନଡର୍ଫଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ଅଷ୍ଟ୍ରୋ-ଏସିଆଟିକ୍ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଏହା ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାର ଆଦିବାସୀ (ସାନ୍ତାଳ, ମୁଣ୍ଡା, କୋହ୍ଲ, ଶବର) ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି।

ଭାଗ୍ରାପୀର, ଖିଚିଂ, କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ବାଘଡ଼ା ଭଳି ସ୍ଥାନରୁ ଦୁଇଧାରିଆ ଯୁଦ୍ଧ-କୁରାଢ଼ି ଏବଂ ତାମ୍ର ନିର୍ମିତ ହତିଆର ମିଳିଛି। ବୈଷୟିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ଏକ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଧାତୁ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଯୁଗ ତୁଳନାରେ କମ୍ ବିକଶିତ ଥିଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶା ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଧାତୁ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈଷୟିକ ବିକାଶର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ। ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ରମର ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ ଗବେଷକମାନେ ମୟୂରଭଞ୍ଜରୁ ପୁରାତନ ପ୍ରସ୍ତର ଓ ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ଗୋଲବାଇଶାସନରୁ ତାମ୍ର-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗ ଏବଂ ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଯୁଗକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି।

ତେବେ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ରେମୁଣା ବ୍ଲକ ଏବଂ ମୟୂରଭଞ୍ଜର ବଡ଼ସାହି ବ୍ଲକରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦୁର୍ଗାଦେବୀ ନାମକ ଏକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଐତିହାସିକ ଦୁର୍ଗସ୍ଥଳୀର ଆବିଷ୍କାର ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ଏକ ନୂତନ ଦିଗ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଛି। ଏଠାରେ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ରମଟି ନୂତନ ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତାମ୍ର-ପ୍ରସ୍ତର ଏବଂ ପରେ ଲୌହ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ଦୁର୍ଗାଦେବୀର ଗୋଲାକାର ଦୁର୍ଗ ଓ ତାମ୍ର-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ଅବଶେଷ ରାଜସ୍ଥାନର ‘ଆହାର’ (Ahar) ସ୍ଥଳୀକୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ। ନିକଟରେ ଭଦ୍ରକ ଏବଂ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାରୁ ମିଳିଥିବା କିଛି ତାମ୍ର-ପ୍ରସ୍ତର ଯୁଗର ସ୍ଥଳୀ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାର ସମୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।

କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ଅସନପାଟ ଶିଳାଲେଖ, ସୀତାବିଞ୍ଜି ଭିତ୍ତିଚିତ୍ର ଏବଂ ଅଭିଲେଖ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ) ସୂଚନା ଦିଏ ଯେ ‘ବିନ୍ଧ୍ୟବତୀ’ ଅଞ୍ଚଳ ନାଗ ବଂଶର ଏକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା। ପୁରୁଣା ମୁଦ୍ରା (Punch mark coins), ରୋମାନ୍ ମୁଦ୍ରା, କୁଷାଣ ମୁଦ୍ରା, ଭଦ୍ରକାଳୀ ଶିଳାଲେଖ, ସୋର ତାମ୍ରଶାସନ, ଗୌଡ଼ୀୟ ଏବଂ କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀର ମନ୍ଦିର ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଅବଶେଷ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବମୟ ଇତିହାସକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଆଫଗାନ ଶାସକମାନେ ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ କେନ୍ଦୁଝରର ଜଙ୍ଗଲ ପଥ ଦେଇ ଓଡ଼ିଶା ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ଭଦ୍ରକ ଜିଲ୍ଲାର ଗୋହିରିଟିକିରାଠାରେ ନିଜର ଶେଷ ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ିଥିଲେ। ମରାଠା ଶାସନ କାଳରେ ବାଲେଶ୍ୱରଠାରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସାମରିକ ଛାଉଣୀ ରହିଥିଲା। ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ଇଞ୍ଚୁଡ଼ିର ଲବଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଦାଣ୍ଡି ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲା। ସେହିପରି ନୀଳଗିରି ପ୍ରଥମ ଗଡ଼ଜାତ ଭାବେ ଓଡ଼ିଶା ସହିତ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା।